मधेशमा जापानीज इन्सेफ्लाइटिसको जोखिम, तत्काल आवश्यक कदम चाल्न निर्देशन

जनकपुरधाम । मधेश प्रदेशका सात जिल्लाका १५ पालिकामा जापानीज इन्सेफ्लाइटिस पुष्टि हुनु तथा संक्रमित १९ जनामध्ये ६ जनाको मृत्यु हुनु गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा देखिएको छ। भदौ ५ गतेसम्मको तथ्यांकअनुसार संक्रमितमध्ये करिब ३२ प्रतिशतको मृत्यु भएको छ। प्रदेश स्वास्थ्य निर्देशनालयका अधिकारीहरूले समेत यो मृत्युदर उच्च रहेको बताएका छन्।

सबैभन्दा बढी प्रभावित सप्तरीमा ६ जनामा संक्रमण पुष्टि भएकोमा दुई जनाको मृत्यु भएको छ। त्यस्तै, पर्सामा चार संक्रमितमध्ये दुई जना, धनुषामा तीनमध्ये एक जना तथा रौतहटमा एक संक्रमितको मृत्यु भएको स्वास्थ्य निर्देशनालयले जनाएको छ। महोत्तरी, सिरहा र बारामा समेत संक्रमण पुष्टि भएपछि जापानीज इन्सेफ्लाइटिसको जोखिम एक जिल्लामा सीमित नरहेको देखिएको छ।

जापानीज इन्सेफ्लाइटिस लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने भाइरल रोग हो। विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ)का अनुसार संक्रमण गम्भीर अवस्थामा पुगेमा बिरामीको मृत्यु हुन सक्छ भने बाँचेकामध्ये केहीमा दीर्घकालीन स्नायुसम्बन्धी समस्या देखिन सक्छ। यस रोगको उपचारका लागि विशेष एन्टिभाइरल औषधि उपलब्ध नभएकाले गम्भीर बिरामीलाई मुख्यतः सहायक उपचार प्रदान गरिन्छ। त्यसैले रोगको उपचारभन्दा रोकथाम र समयमै पहिचानलाई प्रभावकारी रणनीति मानिन्छ।

३२ प्रतिशत मृत्युदरले उठाएका प्रश्न

१९ जना प्रयोगशाला परीक्षणबाट पुष्टि भएका संक्रमितमध्ये ६ जनाको मृत्यु भएको तथ्यांकले तत्काल ध्यान दिनुपर्ने अवस्था देखाए पनि यसैलाई मधेश प्रदेश वा समग्र नेपालमा जापानीज इन्सेफ्लाइटिसको वास्तविक मृत्युदरका रूपमा व्याख्या गर्न भने मिल्दैन। संक्रमितको संख्या तुलनात्मक रूपमा कम भएकाले यो तथ्यांकलाई सावधानीपूर्वक विश्लेषण गर्न आवश्यक हुन्छ।

यद्यपि, यसले सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रणालीसमक्ष केही महत्वपूर्ण प्रश्न भने खडा गरेको छ। संक्रमित बिरामी स्वास्थ्य संस्थामा समयमै पुगेका थिए कि थिएनन्? स्थानीय स्वास्थ्य संस्थामा रोग पहिचान तथा गम्भीर बिरामीको व्यवस्थापनका लागि आवश्यक जनशक्ति र उपकरण पर्याप्त छन् कि छैनन्? बिरामीलाई आवश्यक परेको अवस्थामा समयमै विशेषज्ञ अस्पतालमा रेफर गरिएको थियो कि थिएन? प्रभावित समुदायमा खोप तथा लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्ने उपायबारे पर्याप्त जनचेतना पुगेको छ कि छैन? यी प्रश्नको जवाफ खोज्नु अहिलेको प्राथमिकता हुनुपर्ने देखिन्छ।

यसैबिच, मधेश प्रदेश सरकारको स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले प्रदेशका आठवटै जिल्लाका स्वास्थ्य कार्यालयलाई जापानीज इन्सेफ्लाइटिसको रोकथाम तथा नियन्त्रणका लागि तत्काल आवश्यक कदम चाल्न निर्देशन दिएको छ। मन्त्रालयले स्थानीय तहसँग समन्वय र सहकार्य गरी रोगको जोखिम न्यूनीकरण, जनचेतना अभिवृद्धि, खोपको पहुँच तथा प्रभावित क्षेत्रमा आवश्यक स्वास्थ्य सेवा प्रभावकारी बनाउन निर्देशन दिएको हो।

जापानीज इन्सेफ्लाइटिस नियन्त्रणमा खोपलाई प्रमुख रणनीतिका रूपमा लिइन्छ। जोखिमयुक्त क्षेत्रमा उच्च खोप कभरेज कायम गर्नु तथा नियमित खोप कार्यक्रममार्फत लक्षित समूहलाई खोप उपलब्ध गराउनु आवश्यक हुन्छ। यसका लागि सरकारले प्रभावित पालिकाहरूमा खोपको अवस्था तत्काल पुनरावलोकन गर्नुपर्ने देखिन्छ। खोपबाट छुटेका बालबालिकाको पहिचान गरी आवश्यकताअनुसार ‘क्याच–अप’ खोप अभियान सञ्चालन गर्न, उच्च जोखिम भएका क्षेत्रमा खोप कभरेज सुनिश्चित गर्न तथा खोपको आपूर्ति नियमित राख्न आवश्यक छ।

साथै, खोपसम्बन्धी भ्रम र गलत सूचना न्यूनीकरण गर्न स्थानीय स्वास्थ्यकर्मी तथा समुदायका अगुवामार्फत जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने देखिन्छ। हाल संक्रमित भइसकेका व्यक्तिलाई खोप दिएर उपचार गर्न नसकिने भएकाले खोपलाई भविष्यमा हुने संक्रमण रोकथामको उपायका रूपमा बुझाउन पनि आवश्यक छ।

जापानीज इन्सेफ्लाइटिस नियन्त्रणमा लामखुट्टे नियन्त्रण महत्वपूर्ण भए पनि फगिङलाई मात्र रोग नियन्त्रणको मुख्य उपाय मान्नु पर्याप्त हुँदैन। मानव खोप, लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्ने व्यक्तिगत उपाय तथा वातावरणीय व्यवस्थापनलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउन आवश्यक हुन्छ।

स्थानीय तहले पानी जम्ने स्थानको पहिचान तथा व्यवस्थापन, घर र विद्यालय वरिपरि लामखुट्टेको प्रजननस्थल नियन्त्रण, आवश्यकताअनुसार वैज्ञानिक आधारमा भेक्टर नियन्त्रण तथा राति सुत्दा झुलको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्ने देखिन्छ। घरभित्र लामखुट्टे प्रवेश कम गर्ने उपाय तथा स्वास्थ्य प्राविधिकको सल्लाहअनुसार रिपेलेन्टको प्रयोगबारे पनि समुदायलाई जानकारी दिन आवश्यक छ।

संक्रमण फैलिएका पालिकामा सक्रिय निगरानी प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने देखिन्छ। स्वास्थ्य संस्थाले असामान्य ज्वरो, टाउको दुखाइ, चेतनामा परिवर्तन, झट्का आउने, घाँटी कडा हुनेलगायतका लक्षण भएका बिरामीलाई समयमै पहिचान गरी आवश्यक परीक्षण तथा उपचारका लागि रेफर गर्नुपर्छ।

जापानीज इन्सेफ्लाइटिसको गम्भीर अवस्थामा उच्च ज्वरो, टाउको दुखाइ, मानसिक अवस्थामा परिवर्तन, झट्का, पक्षाघात तथा कोमाजस्ता लक्षण देखिन सक्ने भएकाले यस्ता बिरामीको शीघ्र पहिचान महत्वपूर्ण हुन्छ।

यसका लागि प्रभावित पालिका, जिल्ला र प्रदेशबीच नियमित सूचना आदानप्रदान तथा रोग निगरानी प्रणालीलाई थप सुदृढ बनाउन आवश्यक छ। दैनिक वा साप्ताहिक रूपमा संक्रमणको अवस्था अद्यावधिक गर्ने ‘आउटब्रेक ड्यासबोर्ड’ सञ्चालन गर्दा जोखिम क्षेत्र पहिचान र स्रोत परिचालनमा समेत सहजता हुन सक्छ।

संक्रमितमध्ये मृत्यु भएका प्रत्येक बिरामीको उपचार प्रक्रियाको समीक्षा गर्नु पनि आवश्यक देखिन्छ। बिरामीमा लक्षण कहिले देखियो, स्वास्थ्य संस्था कहिले पुगे, पहिलो पटक कहाँ उपचार गरियो, जापानीज इन्सेफ्लाइटिसको शंका कहिले गरियो, प्रयोगशाला परीक्षणमा कति समय लाग्यो र विशेषज्ञ अस्पतालमा रेफर गर्न कति समय लाग्यो भन्ने विवरणको विश्लेषण गर्नुपर्छ।

यस्तो ‘डेथ अडिट’बाट मृत्युको प्रमुख कारण पहिचान गर्न सकिन्छ। यदि ढिलो स्वास्थ्य सेवा प्राप्त गर्नु, रोग पहिचानमा ढिलाइ, कमजोर रेफरल प्रणाली वा अस्पतालको उपचार क्षमतामा कमी मुख्य कारण देखिएमा सरकारले त्यसअनुसार तत्काल सुधार गर्न सक्छ।

Comments